De herfst is geen eindpunt van het tuinseizoen, maar juist een goed moment om te planten, de bodem te beschermen en ruimte te maken voor dieren. Met deze praktische klussen help je jouw tuin gezond de winter door en leg je de basis voor een groen en bloeiend voorjaar.

Waarom de herfst het ideale plantseizoen is

In oktober en november is de bodem meestal nog warm, terwijl er vaker regen valt en minder water verdampt. Bomen, struiken en vaste planten krijgen daardoor de tijd om nieuwe wortels te vormen voordat het groeiseizoen begint. In het voorjaar kunnen ze direct doorgroeien en zijn ze vaak beter bestand tegen droge perioden. Plant niet wanneer de grond bevroren of kletsnat is en geef na het planten ruim water, ook als regen wordt verwacht.

AVVN is partner van de landelijke najaarscampagne Plant je Mee. In oktober en november vraagt deze campagne extra aandacht voor het planten van bomen, struiken, vaste planten en biologische bloembollen.

Kies planten die passen bij de plek

Kijk vóór het planten naar de hoeveelheid zon, de bodemsoort en de beschikbare ruimte. Kies bij voorkeur verschillende soorten die verspreid over het jaar bloeien. Inheemse planten sluiten vaak goed aan bij de behoeften van wilde bijen, vlinders en andere insecten. Een gevarieerde beplanting biedt bovendien voedsel, beschutting en nestgelegenheid aan vogels en kleine dieren.

Lees meer over het belang van soortenrijkdom op de AVVN-pagina Biodiversiteit.

Zorg voor bloemen tot laat in het seizoen

Ook in september en oktober zijn bijen, zweefvliegen en vlinders op zonnige dagen nog actief. Laatbloeiende planten, zoals herfstaster, hemelsleutel, koninginnekruid, ijzerhard, struikheide en bloeiende klimop, leveren dan waardevolle nectar en stuifmeel. Kies bij voorkeur onbespoten planten met open, enkelvoudige bloemen: die zijn voor insecten beter bereikbaar dan sterk gevulde bloemen.

Plant biologische bloembollen

Voorjaarsbloeiende bollen kunnen vanaf het najaar de grond in, zolang die niet bevroren is. Krokus, sneeuwklokje, blauwe druif en botanische tulp zorgen vroeg in het jaar voor kleur en voedsel voor bestuivers. Kies bij voorkeur biologische bloembollen en combineer soorten met verschillende bloeitijden. Zo verleng je het voedselaanbod.

• Plant een bol doorgaans twee tot drie keer zo diep als de bol hoog is; volg bij twijfel de aanwijzingen op de verpakking.
• Zet bollen met de punt omhoog in losse, goed doorlatende grond.
• Plant in groepjes voor een natuurlijk effect en markeer de plek om beschadiging bij later tuinwerk te voorkomen.
• Laat het blad na de bloei afsterven; daarmee slaat de bol energie op voor het volgende jaar.

Verplanten en vaste planten delen

De herfst is geschikt om veel vaste planten te verplaatsen of te delen. Doe dit na de bloei en geef de gedeelde planten meteen een nieuwe plek. Zorg dat de grond vochtig is en geef na afloop water. Wacht bij bladverliezende struiken tot het blad is gevallen. Groenblijvende planten kun je beter vroeg in de herfst verplaatsen, zodat ze vóór koud weer nog kunnen wortelen. Werk niet tijdens vorst, langdurige droogte of wanneer de grond doorweekt is.

Snoei met beleid

Niet iedere boom of struik moet in de herfst worden gesnoeid. Uitgebloeide vaste planten kun je vaak beter laten staan: holle stengels bieden overwinteringsplekken aan insecten en zaden zijn voedsel voor vogels. Snoei alleen wat ziek, beschadigd, onveilig of hinderlijk is. Controleer per soort wat het juiste snoeimoment is. Voorjaarsbloeiers worden meestal pas na de bloei gesnoeid en bij vorst stel je snoeiwerk uit.

• Gebruik scherp en schoon gereedschap.
• Verwijder dode, zieke of kruisende takken gericht.
• Snoei niet zwaarder dan nodig en voorkom grote wonden.
• Controleer altijd of er dieren in de plant of haag schuilen.

Geef herfstblad een tweede leven

Afgevallen blad is geen afval. In borders beschermt een laag blad de bodem tegen uitdroging, kou en slagregen. Bodemdieren breken het materiaal af en zetten het om in voedingsstoffen en humus. Blad biedt bovendien schuilplaatsen aan insecten en andere kleine dieren.

Haal blad wel weg van paden, trappen en het gazon als het daar gladheid of verstikking veroorzaakt. Gebruik het vervolgens als mulch in de border of verzamel het voor bladcompost. Een dikke, natte laag tegen de voet van kwetsbare planten is niet wenselijk; verdeel het blad luchtig.

Meer weten? Lees Mulchen: een eenvoudige stap naar een gezondere tuin.

Maak het gazon winterklaar

Maai zolang het gras nog groeit, maar zet de maaier iets hoger dan in de zomer. Verwijder dikke pakken blad om kale plekken en mosvorming te voorkomen. Gebruik liever geen kunstmest. Wil je minder werk en meer biodiversiteit? Laat dan een deel van het gras langer staan en maai gefaseerd, zodat insecten altijd voedsel en dekking houden.

Lees ook: Laat de natuur het werk doen: waarom minder maaien juist meer oplevert.

Help dieren de winter door

Een wintervriendelijke tuin is niet helemaal opgeruimd. Laat zaadhoofden en stevige stengels staan, maak een rustig hoekje met blad en takken en zorg voor dichte beplanting. Daar vinden insecten, vogels, egels en amfibieën voedsel en beschutting. Gebruik geen bestrijdingsmiddelen en laat buitenverlichting niet onnodig branden.

Bekijk meer praktische adviezen op Dieren in je tuin.

Maak de nestkast schoon

Als de kast niet meer wordt gebruikt, kun je oud nestmateriaal verwijderen. Draag handschoenen, borstel de kast buiten schoon en gebruik heet water. Schoonmaakmiddelen zijn niet nodig. Laat de kast goed drogen en hang hem stevig terug. Vogels kunnen de kast in koude nachten ook als slaap- en schuilplaats gebruiken.

Onderhoud de vijver voorzichtig

Schep overtollig blad en rottend plantenmateriaal uit de vijver om zuurstoftekort en een dikke sliblaag te voorkomen. Laat het materiaal eerst een tijdje naast de vijver liggen, zodat kleine waterdieren kunnen terugkruipen. Laat gezonde waterplanten deels staan en voorkom een al te grondige schoonmaak: veel dieren overwinteren tussen planten en in de modder. Zorg bij vorst voor een opening in het ijs, zonder op het ijs te slaan.

Herfstchecklist

• Plant bomen, struiken, vaste planten en biologische voorjaarsbloeiende bollen.
• Kies planten die passen bij de bodem, ruimte en hoeveelheid zon.
• Laat herfstbloeiers, zaadhoofden en stevige stengels zo veel mogelijk staan.
• Gebruik herfstblad als mulch of voor bladcompost.
• Deel en verplaats geschikte vaste planten vóór de vorst.
• Snoei alleen waar dat voor de betreffende soort en situatie nodig is.
• Maak nestkasten schoon en laat rustige schuilplekken bestaan.
• Verwijder overtollig blad uit de vijver, maar laat dieren ontsnappen.

Samen natuurlijk tuinieren

Wie in de herfst slim tuiniert, helpt niet alleen de eigen tuin. Een gezonde bodem, gevarieerde beplanting en voldoende schuilplaatsen dragen bij aan een netwerk van groene plekken voor planten en dieren. Zo wordt de tuin stap voor stap sterker, levendiger en beter bestand tegen hitte, droogte en hevige regen.

Ontdek meer tips en achtergronden op de AVVN-pagina Natuurlijk tuinieren.