Water wordt goud waard
Waarom droogte, klimaatverandering en slim waterbeheer de toekomst van de volkstuin bepalen
Wie al langer een volkstuin heeft, merkt het waarschijnlijk zelf. Het tuinseizoen begint steeds vroeger. In het voorjaar staan jonge plantjes soms al in april te smachten naar water, terwijl een paar weken later juist een stortbui complete bedden blank zet. Daarna kan het wekenlang droog blijven.
Het lijkt alsof het weer grilliger is geworden. En dat is het ook.
Klimaatverandering zorgt ervoor dat Nederland steeds vaker te maken krijgt met langere droge periodes, afgewisseld met hevige regenval. Voor volkstuinders betekent dat een nieuwe werkelijkheid. Water is niet langer een vanzelfsprekendheid, maar een kostbare hulpbron waar we zorgvuldig mee moeten omgaan.
Dat raakt niet alleen de individuele tuinder. Ook volkstuinverenigingen, gemeenten en waterschappen staan voor belangrijke keuzes. Hoe zorgen we ervoor dat onze volkstuinen ook over twintig of dertig jaar groene, gezonde en productieve plekken blijven?
Nederland wordt droger én natter
Nederland staat bekend als een waterrijk land. Toch betekent dat niet dat er altijd voldoende water beschikbaar is voor planten en gewassen.
Volgens het KNMI verandert de waterkringloop door klimaatverandering ingrijpend. Hogere temperaturen zorgen voor meer verdamping, terwijl langere droge perioden vaker voorkomen. Tegelijkertijd neemt de intensiteit van regenbuien toe. In korte tijd kan er enorm veel water vallen, maar juist dat water verdwijnt vaak snel via sloten, riolen en beken, omdat een uitgedroogde bodem het nauwelijks kan opnemen.
Het gevolg is een opvallende paradox: er valt soms meer regen dan vroeger, maar planten beschikken juist over minder bruikbaar water wanneer zij dat het hardst nodig hebben.
Daarom wordt de landelijke droogtemonitor tegenwoordig het hele jaar gevolgd. Droogte is geen incidenteel zomerprobleem meer, maar een structureel aandachtspunt. Het KNMI verwacht bovendien dat perioden van droogte en hitte in de toekomst vaker zullen voorkomen. Dat vraagt om een andere manier van omgaan met water.
Water is de basis van iedere volkstuin
Iedere tuinder weet hoe belangrijk water is. Zonder voldoende vocht groeien groenten minder goed, slaan jonge planten moeilijk aan en blijven oogsten achter.
Maar water doet veel meer dan alleen planten laten groeien.
Ook het bodemleven is volledig afhankelijk van voldoende vocht. Miljoenen bacteriën, schimmels, wormen en andere bodemorganismen zorgen ervoor dat organisch materiaal wordt afgebroken, voedingsstoffen beschikbaar komen en de bodem luchtig blijft.
Wanneer de bodem langdurig uitdroogt, neemt die activiteit af. Compost verteert langzamer, voedingsstoffen worden minder goed opgenomen en de bodemstructuur verslechtert. Uiteindelijk ontstaat een vicieuze cirkel: een droge bodem houdt steeds minder water vast en wordt daardoor nóg gevoeliger voor droogte.
Een gezonde bodem is daarom misschien wel de belangrijkste waterbuffer die een volkstuin bezit.
De stille kracht van een levende bodem
Veel mensen denken bij waterbeheer direct aan sproeien. Toch begint slim watergebruik al veel eerder: in de bodem.
Een bodem met veel organische stof werkt als een spons. Regenwater wordt opgenomen, vastgehouden en langzaam weer afgegeven aan planten. Kale of verdichte grond doet precies het tegenovergestelde. Water stroomt snel weg of verdampt vrijwel direct.
Daarom zijn compost, bladmulch, groenbemesters en een rijk bodemleven geen luxe, maar noodzakelijke investeringen in een klimaatbestendige tuin.
Een laag mulch van bladeren, stro of houtsnippers kan de verdamping sterk verminderen. Compost verhoogt het waterbergend vermogen van de bodem en stimuleert het bodemleven. Minder vaak, maar wel royaal water geven zorgt ervoor dat planten dieper wortelen en beter bestand zijn tegen droge perioden.
Wie investeert in zijn bodem, investeert tegelijkertijd in zijn watervoorraad.
Niet iedere tuin heeft dezelfde uitdagingen
Hoe snel een tuin uitdroogt, hangt sterk af van de ondergrond.
Op zandgronden zakt water snel weg. Kleigronden houden vocht langer vast, maar kunnen tijdens langdurige droogte hard worden en scheuren. Veengronden kennen weer heel andere eigenschappen.
Ook de ligging van een tuin speelt een rol. Tuinen in de volle zon vragen meer water dan tuinen met natuurlijke schaduw. Wind versnelt bovendien de verdamping.
Er bestaat daarom geen standaardoplossing voor iedere volkstuin. Wel geldt overal hetzelfde uitgangspunt: voorkom dat regenwater verloren gaat en zorg ervoor dat de bodem zoveel mogelijk water kan vasthouden.
Slim omgaan met iedere druppel
Gelukkig kunnen tuinders zelf veel doen om water efficiënter te gebruiken.
Regenwater opvangen is misschien wel de eenvoudigste maatregel. Een regenton levert in een gemiddelde Nederlandse herfst of winter verrassend veel water op, dat later in het seizoen gebruikt kan worden.
Ook het moment van water geven maakt verschil. Vroeg in de ochtend of laat op de avond verdampt veel minder water dan midden op de dag.
Steeds meer tuinders kiezen daarnaast voor droogtetolerante rassen, brengen meer organisch materiaal in de bodem en zorgen voor natuurlijke schaduw door bomen, struiken of klimplanten.
Veel kleine maatregelen samen maken een groot verschil.
Van individuele tuin naar klimaatbestendig volkstuinpark
De grootste winst ontstaat wanneer niet alleen individuele tuinders, maar een hele vereniging nadenkt over waterbeheer.
Een volkstuinpark functioneert immers als één ecosysteem.
Door regenwater centraal op te vangen, infiltratievoorzieningen aan te leggen of verharding te verminderen kan een park veel meer water vasthouden. Extra bomen zorgen voor verkoeling, terwijl natuurvriendelijke oevers en bloemrijke randen tegelijkertijd de biodiversiteit versterken.
Sommige verenigingen onderzoeken zelfs de mogelijkheden voor ondergrondse wateropslag, gezamenlijke irrigatiesystemen of wadi's waarin regenwater tijdelijk wordt vastgehouden.
Klimaatadaptatie hoeft daarbij niet groots of kostbaar te beginnen. Vaak leveren juist relatief eenvoudige maatregelen al veel resultaat op.
Waterschappen: onmisbare partners
Wanneer het over water gaat, denken veel mensen als eerste aan de gemeente. Toch spelen juist de waterschappen een centrale rol in het Nederlandse waterbeheer.
Zij beheren sloten, kanalen en watergangen, regelen de waterstanden, bewaken de waterkwaliteit en zorgen ervoor dat Nederland voldoende zoet water beschikbaar houdt.
Door klimaatverandering verschuift hun aandacht steeds meer naar het vasthouden van water. Regenwater moet minder snel worden afgevoerd en juist langer beschikbaar blijven voor natuur, landbouw én stedelijk groen.
Voor volkstuinverenigingen biedt dat kansen.
Steeds meer waterschappen zoeken samenwerking met lokale organisaties die kunnen bijdragen aan klimaatadaptatie. Volkstuinen passen uitstekend binnen die ambitie. Ze vergroten de biodiversiteit, houden regenwater vast, verminderen hittestress en versterken de leefomgeving.
Een goed gesprek met het lokale waterschap kan daarom waardevolle kennis, ondersteuning of samenwerking opleveren.
Ook gemeenten hebben belang bij gezonde volkstuinen
Waar volkstuinen vroeger vooral werden gezien als recreatieve voorzieningen, groeit het besef dat zij een veel bredere maatschappelijke functie vervullen.
Groene volkstuinparken werken als natuurlijke airconditioners tijdens warme zomers. Ze slaan regenwater op, verminderen wateroverlast, bieden leefgebied aan vogels, insecten en andere dieren en dragen bij aan de gezondheid en het welzijn van inwoners.
Juist in stedelijke gebieden, waar hitte en verharding steeds grotere problemen worden, zijn deze functies van grote waarde.
Daarom sluiten volkstuinen goed aan bij het landelijke Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie, waarin Rijk, provincies, gemeenten en waterschappen samenwerken aan een klimaatbestendig Nederland in 2050. Binnen dit programma krijgen maatregelen tegen droogte, wateroverlast, hitte en bodemdaling steeds meer aandacht.
Volkstuinparken kunnen hierin een belangrijke partner zijn.
Zijn er subsidies?
Er bestaat geen landelijke subsidieregeling die specifiek bedoeld is voor volkstuinverenigingen. Toch zijn er vaak wel mogelijkheden.
Veel gemeenten, provincies en waterschappen beschikken over regelingen voor klimaatadaptatie, vergroening, biodiversiteit, bewonersinitiatieven of waterbeheer. Ook projecten voor regenwateropvang, infiltratievoorzieningen, groene daken, natuurvriendelijke oevers of educatie komen regelmatig in aanmerking voor financiële ondersteuning.
Welke mogelijkheden er zijn, verschilt per regio.
Daarom is het verstandig dat verenigingen actief contact onderhouden met hun gemeente en het lokale waterschap. Juist omdat volkstuinen meerdere maatschappelijke doelen dienen, sluiten zij vaak goed aan bij bestaande duurzaamheidsprogramma's.
AVVN kan verenigingen ondersteunen door kennis te delen, voorbeelden uit andere regio's zichtbaar te maken en waar mogelijk verbindingen te leggen tussen lokale initiatieven.
Waterbeheer begint vandaag
Klimaatverandering vraagt niet om één grote oplossing, maar om honderden kleine maatregelen die samen een groot verschil maken.
Iedere vereniging kan vandaag al beginnen door het watergebruik in kaart te brengen, regenwater beter op te vangen, verharding te verminderen, composteren te stimuleren en klimaatadaptatie onderdeel te maken van het meerjarenbeleid.
Ook individuele tuinders kunnen veel doen. Iedere regenton, iedere composthoop en iedere vierkante meter levende bodem helpt om water langer vast te houden.
De volkstuin als voorbeeld voor de toekomst
Misschien is dat wel de grootste verandering van de afgelopen jaren. De volkstuin is niet langer alleen een plek waar mensen groenten verbouwen of ontspannen.
Steeds duidelijker wordt dat volkstuinparken bijdragen aan oplossingen voor grote maatschappelijke uitdagingen. Ze vergroten de biodiversiteit, verkoelen steden, slaan koolstof op, houden regenwater vast en brengen mensen dichter bij de natuur.
Juist daarom zijn volkstuinen relevanter dan ooit.
Water wordt de komende decennia een steeds waardevollere grondstof. De manier waarop we daar vandaag mee omgaan, bepaalt hoe onze tuinen er morgen uitzien.
Door samen te investeren in gezonde bodems, slim waterbeheer en sterke samenwerking tussen tuinders, verenigingen, gemeenten en waterschappen kunnen volkstuinen uitgroeien tot inspirerende voorbeelden van een klimaatbestendig Nederland.
